چکیده مدیریتی

صنعت فولاد ایران در سال ۱۴۰۴ با پدیده‌ای نادره و قابل تأمل روبرو شده است: «رشد تولید در حلقه‌های ابتدایی و میانی، هم‌زمان با کاهش تولید در محصولات نهایی.»

بررسی داده‌های آماری ۸ ماهه نخست سال جاری نشان می‌دهد که علی‌رغم رشد ۸ درصدی تولید آهن اسفنجی و کنسانتره، تولید محصولات نهایی نظیر تیرآهن و ورق‌های فولادی با افت محسوس مواجه شده است. این مقاله ضمن کالبدشکافی دلایل اقتصادی این ناترازی (از جمله چالش‌های نقدینگی و تحریم)، به بررسی علمی راهکارهای جایگزین واردات، به‌ویژه بهره‌گیری از فناوری‌های نسل ششم فرآوری برای ذخایر هماتیت و تیتانومگنتیت می‌پردازد.

________________________________________

۱. سیمای آماری صنعت: واگرایی در زنجیره ارزش

بر اساس آخرین گزارش انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران (منتهی به آذر ۱۴۰۴)، ما شاهد یک دوگانگی در رفتار تولید هستیم:

•      رونق در بالادست: تولید کنسانتره سنگ‌آهن با رشد ۸.۲ درصدی به حدود ۵۲ میلیون تن و آهن اسفنجی با رشد ۸.۱ درصدی به بیش از ۲۹ میلیون تن رسیده است. این ارقام نشان می‌دهد موتور استخراج و احیا با قدرت کار می‌کند.

•      رکود در پایین‌دست: در نقطه مقابل، تولید مقاطع تخت (ورق‌ها) ۴.۸ درصد کاهش داشته است. نگران‌کننده‌تر اینکه تولید تیرآهن با سقوط ۲۷.۴ درصدی مواجه شده است.

تحلیل: این داده‌ها اثبات می‌کنند که مواد اولیه در کشور تولید می‌شود، اما به جای تبدیل شدن به محصول نهایی (که ارزش افزوده اصلی را دارد)، احتمالا از چرخه تولید داخل خارج می‌شود. اما چرا؟

________________________________________

۲. ریشه‌یابی اقتصادی: چرا زنجیره قطع می‌شود؟

برخلاف تصورات رایج که صادرات مواد اولیه را صرفاً ناشی از «سودجویی» می‌دانند، تحلیل‌های عمیق‌تر نشان می‌دهد که این پدیده، واکنشی اجباری به مولفه‌های کلان اقتصادی است.

الف) بحران نقدینگی و تله‌ی «فروش نسیه»

بسیاری از بنگاه‌های معدنی کوچک و متوسط، توان تاب‌آوری در برابر بازپرداخت‌های طولانی‌مدت فولادسازان داخلی را ندارند. فولادساز به دلیل رکود بازار مسکن و پروژه‌های عمرانی، خواهان خرید اعتباری (نسیه) است، اما معدن‌دار برای هزینه‌های استخراج نیازمند نقدینگی است. صادرات، این نقدینگی را تامین می‌کند.

ب) جبر تحریم و بازار چین

کیوان جعفری طهرانی، تحلیلگر ارشد بازارهای جهانی، معتقد است که تحریم‌ها فروش محصولات نهایی (فولاد) را دشوار کرده‌اند، اما فروش مواد اولیه (سنگ‌آهن و کنسانتره) به دلیل نیاز استراتژیک چین، همچنان میسر است. وقتی بازارهای صادراتی بر روی محصول نهایی بسته است و بازار داخلی نیز در رکود تورمی به سر می‌برد، صادرات حلقه‌های ابتدایی زنجیره شدت می‌گیرد.

ج) درس‌هایی از شکست سیاست‌های تنبیهی (مورد مطالعاتی هند)

تجربه سال ۲۰۱۰ هندوستان نشان داد که وضع عوارض سنگین ۴۰ درصدی بر صادرات سنگ‌آهن، نه تنها به تولید داخلی کمک نکرد، بلکه باعث تعطیلی معادن و فرار سرمایه شد. هند با درک این اشتباه، عوارض را حذف و بر اکتشافات تمرکز کرد. تکرار سناریوی «ممنوعیت صادرات» در ایران، بدون حل مشکل نقدینگی فولادسازان، تنها به توقف فعالیت معادن منجر خواهد شد.

________________________________________

۳. بن‌بست واردات؛ چرا باید به داخل تکیه کرد؟

با توجه به کاهش عیار معادن و پیش‌بینی کمبود سنگ‌آهن در ۱۰ سال آینده، برخی مدیران دولتی پیشنهاد «واردات سنگ‌آهن» را مطرح می‌کنند. اما بررسی‌های لجستیکی و ژئوپلیتیکی نشان می‌دهد این راهکار در حال حاضر اجرایی نیست:

1.     برزیل و استرالیا: مسافت طولانی و نبود زیرساخت بندری در ایران برای پهلوگیری کشتی‌های غول‌پیکر (Capesize با ظرفیت بالای ۱۵۰ هزار تن)، هزینه تمام‌شده را غیراقتصادی می‌کند.

2.     کشورهای همسایه:

o     افغانستان: ممنوعیت صادرات مواد خام توسط حکومت فعلی و بی‌ثباتی سیاسی.

o     عراق و کشورهای CIS: هزینه‌های حمل‌ونقل بالا و محدودیت‌های لجستیکی.

o     حاشیه خلیج فارس: کشورهایی مثل بحرین و عربستان خودشان واردکننده یا دارای قراردادهای بلندمدت با غول‌های معدنی جهان هستند.

________________________________________

۴. راهکار علمی و پایدار: انقلاب در فرآوری (نسل ششم)

حال که واردات منتفی است و خام‌فروشی نیز ارزش افزوده را از بین می‌برد، راهکار چیست؟ پاسخ در «تکنولوژی» و بهره‌برداری از ذخایری است که تاکنون نادیده گرفته شده‌اند: هماتیت و تیتانومگنتیت.

الف) بازگشت به هماتیت با تکنولوژی تشویه (Roasting)

ایران بیش از ۲ میلیارد تن ذخیره هماتیت دارد که به دلیل عیار پایین و مشکلات فرآوری، کمتر مورد توجه بوده است. فناوری‌های نسل ششم «تشویه» (بدون نیاز به زغال‌سنگ و با کوره‌های عمودی Shaft Furnace)، امکان تبدیل هماتیت به مگنتیت با راندمان بالا و مصرف انرژی پایین را فراهم کرده است. این یعنی احیای میلیون‌ها تن باطله معدنی.

ب) گنجینه‌ای به نام تیتانومگنتیت (Titanomagnetite)

مناطق وسیعی از ایران (کرمان، سیستان و بلوچستان، یزد) دارای ذخایر عظیم تیتانومگنتیت هستند. با استفاده از فناوری‌های نوین DRTM و بریکت‌سازی سرد (CBI)، می‌توان از این سنگ‌ها دو محصول استراتژیک تولید کرد:

1.     آهن اسفنجی: برای خوراک فولادسازی.

2.     روتیل صنعتی (تیتانیوم): فلزی ارزشمند با قیمت جهانی حدود ۶۸۰۰ دلار بر تن (۱۴ برابر قیمت فولاد!).

سناریوهای تولید از تیتانومگنتیت:

•      استراتژی تیتانیوم‌محور: تولید کنسانتره با ۳۴٪ اکسید تیتانیوم.

•      استراتژی فولادمحور: تولید کنسانتره با ۵۵٪ آهن و ۲۰٪ تیتانیوم.

________________________________________

نتیجه‌گیری

صنعت فولاد ایران برای عبور از بحران ۱۴۰۴ و دستیابی به جایگاه هفتمین فولادساز جهان، نیازمند تغییر پارادایم از «تجارت سنتی» به «توسعه تکنولوژیک» است.

آمارها نشان می‌دهد که پتانسیل تولید مواد اولیه در کشور وجود دارد، اما حلقه مفقوده، «تکنولوژی فرآوری» است. سرمایه‌گذاری بر روی فناوری‌های پرعیارسازی هماتیت و استحصال تیتانومگنتیت، نه تنها مشکل کمبود خوراک ذوب‌آهن و فولادسازان را حل می‌کند، بلکه با تولید محصولات جانبی گران‌قیمت (مثل تیتانیوم)، حاشیه سود صنعت را به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد. امروز زمان آن است که به جای جدال بر سر عوارض صادراتی، بر سر «تکنولوژی» متحد شویم.

________________________________________

منابع و مراجع:

۱. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): گزارش «رشد تولید محصولات میانی فولادی در کنار افت تولید محصولات نهایی» - آذر ۱۴۰۴.

۲. پایگاه خبری معدن مدیا: گفت‌وگو با کیوان جعفری طهرانی؛ «صادرات سنگ‌آهن برای سودجویی نیست» - آبان ۱۴۰۴.

۳. روزنامه دنیای اقتصاد: گزارش «ضرورت بازگشت به معادن خاموش؛ راهکار تامین سنگ‌آهن» - شماره ۶۴۴۶، آذر ۱۴۰۴.