بایگانی نوشته‌ها

سال‌هاست که فرآیند تولید فولاد، ترکیبی از «مهندسی» و «تجربه شخصی اپراتورها» بوده است. در یک خط نورد گرم (Hot Rolling Mill) که ورق سرخ‌شده با سرعت ۲۰ متر بر ثانیه حرکت می‌کند، حتی باتجربه‌ترین اپراتورها هم نمی‌توانند تمام متغیرها را کنترل کنند.اما حالا بازیگر جدیدی وارد میدان شده است: صنعت ۴.۰ (Industry 4.0).

صنعت فولاد ایران در یک نقطه عطف تاریخی قرار گرفته است. از یک سو، ایران با تولید بیش از ۳۰ میلیون تن فولاد در سال، دهمین تولیدکننده بزرگ جهان و رتبه اول تولید آهن اسفنجی (DRI) بر پایه گاز در دنیاست. این زیرساخت (تکنولوژی EAF/DRI) دقیقاً همان مسیری است که فولادسازان سنتی جهان (که از کوره بلند استفاده می‌کنند) آرزوی رسیدن به آن را دارند. اما از سوی دیگر، این مزیت رقابتی با سه چالش بنیادین و تهدیدکننده مواجه است: ناترازی انرژی (گاز و برق)، بحران آب و محدودیت‌های تکنولوژیک. این مقاله به بررسی علمی این چالش‌ها و ترسیم مسیر فنی گذار ایران به سمت فولاد سبز می‌پردازد.

چند ماه از انتشار سند «استراتژی امنیت ملی ایالات متحده» (NSS 2025) در نوامبر گذشته می‌گذرد. شاید بپرسید چرا اکنون به سراغ بازخوانی این سند رفته‌ایم؟واقعیت این است که در روزهای ابتدایی انتشار، فضای رسانه‌ای چنان درگیر تیترهای تند سیاسی و جنجال‌های حزبی بود که پیام‌های بنیادین اقتصادی و صنعتی این متن، در لابلای هیاهو گم شد. اکنون که در آغاز سال ۲۰۲۶ گرد و خاک‌های سیاسی فرو نشسته، زمان آن است که با عینک «مهندسی و بازار» به این نقشه راه نگاه کنیم.این سند، صرفاً یک بیانیه سیاسی نیست؛ بلکه مانیفست پایان دوران «تجارت آزاد بی‌قید و شرط» و آغاز عصر «ناسیونالیسم صنعتی» است. برای فعالان صنعت فولاد، معدن و انرژی، درک این تغییر ریل‌گذاری از نان شب واجب‌تر است.

تا سال‌ها، تولید فولاد بدون زغال‌سنگ، شبیه به افسانه‌های علمی-تخیلی بود. منتقدان می‌گفتند: «نمی‌توانید کوره بلند را حذف کنید» یا «هیدروژن خیلی گران است». اما در شمال اروپا، سه غول صنعتی تصمیم گرفتند به جای بحث کردن، عمل کنند.پروژه HYBRIT (Hydrogen Breakthrough Ironmaking Technology)، تنها یک پروژه نیست؛ بلکه اولین نمونه موفق در تاریخ بشریت است که زنجیره تولید فولاد را از «معدن تا محصول نهایی» کاملاً کربن‌زدایی کرده است.در این مقاله، کالبدشکافی می‌کنیم که چگونه سوئد توانست غیرممکن را ممکن کند.

در قسمت قبلی پرونده (بررسی مدل ترکیه)، دیدیم که چگونه یک کشور می‌تواند بدون داشتن معادن سنگ‌آهن، به قطب فولادسازی تبدیل شود. اما آنجا بیشتر بر «تجارت و بازار» تمرکز کردیم. اکنون، در قلب پرونده «فولاد سبز»، باید به ماهیت خودِ این ماده بپردازیم.در پارادایم نوین متالورژی، قراضه آهن (Scrap) دیگر به معنای «زباله صنعتی» نیست. مهندسان مواد، قراضه را «انرژیِ جامد» می‌نامند. چرا؟ چون برای تبدیل سنگ‌آهن به فلز، انرژی عظیمی صرف شده است و وقتی ما از قراضه استفاده می‌کنیم، در واقع از آن انرژیِ ذخیره‌شده بهره‌برداری می‌کنیم.بدون قراضه، رویای «فولاد سبز» و رسیدن به انتشار کربنِ صفر (Net-Zero)، توهمی بیش نیست.

اتحادیه اروپا که زمانی پرچمدار سیاست‌های سخت‌گیرانه اقلیمی بود، سرانجام در برابر واقعیت‌های بازار و فشار صنعت زانو زد. کمیسیون اروپا در اقدامی که بزرگترین عقب‌نشینی از سیاست‌های سبز در سال‌های اخیر محسوب می‌شود، طرح ممنوعیت فروش خودروهای احتراق داخلی در سال ۲۰۳۵ را لغو و هدف کاهش آلایندگی را از ۱۰۰٪ به ۹۰٪ تغییر داد.اما این تصمیم صرفاً یک اصلاحیه قانونی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یک «ریست جهانی» (Global Reset) در صنعت خودرو است که از استراسبورگ تا دیترویت را لرزانده است.

در تمام کنفرانس‌های بین‌المللی فولاد، پس از ساعت‌ها بحث درباره جذابیت‌های تکنولوژیک هیدروژن و کوره‌های قوس الکتریکی، در نهایت یک سوال کلیدی فضا را سنگین می‌کند: «چه کسی قرار است هزینه آن را بپردازد؟»واقعیت انکارناپذیر این است که در حال حاضر، تولید فولاد بدون کربن (Green Steel) گران‌تر از فولاد سنتی است. اما نگاه کردن به این موضوع صرفاً از دریچه «قیمت تمام‌شده»، یک خطای استراتژیک است. برای درک آینده اقتصادی این صنعت، باید سه ضلع یک مثلث پیچیده را بررسی کنیم: ساختار هزینه‌ها، تمایل بازار به پرداخت و اهرم‌های نظارتی دولت‌ها.

صنعت فولاد جهان، مسئول انتشار حدود ۷ تا ۹ درصد از دی‌اکسید کربن (CO2) در اتمسفر است. با تصویب معاهدات بین‌المللی و اعمال مالیات‌های کربن (مانند مکانیزم CBAM در اروپا)، روش سنتی «کوره بلند/کنورتور» (BF-BOF) که بر پایه کک متالورژیک استوار است، به پایان عمر تکنولوژیک خود نزدیک می‌شود.در حال حاضر، نقشه‌ی راه کربن‌زدایی (Decarbonization Roadmap) بر دو ستون اصلی استوار شده است: بازیافت قراضه از طریق کوره قوس الکتریکی (EAF) و تولید آهن اسفنجی با استفاده از هیدروژن سبز (Hydrogen-based DRI). درک تفاوت‌های فنی و متالورژیک این دو مسیر، برای ترسیم آینده صنعت ضروری است.

صنعت فولاد ایران در سال ۱۴۰۴ با پدیده‌ای نادره و قابل تأمل روبرو شده است: «رشد تولید در حلقه‌های ابتدایی و میانی، هم‌زمان با کاهش تولید در محصولات نهایی.»بررسی داده‌های آماری ۸ ماهه نخست سال جاری نشان می‌دهد که علی‌رغم رشد ۸ درصدی تولید آهن اسفنجی و کنسانتره، تولید محصولات نهایی نظیر تیرآهن و ورق‌های فولادی با افت محسوس مواجه شده است. این مقاله ضمن کالبدشکافی دلایل اقتصادی این ناترازی (از جمله چالش‌های نقدینگی و تحریم)، به بررسی علمی راهکارهای جایگزین واردات، به‌ویژه بهره‌گیری از فناوری‌های نسل ششم فرآوری برای ذخایر هماتیت و تیتانومگنتیت می‌پردازد.

در مقالات قبلی وبلاگ، ما عمیقاً وارد مباحث فنی «فولاد سبز»، تکنولوژی‌های هیدروژنی، کوره‌های قوس الکتریکی و چالش‌های «فولاد ۴.۰» شدیم. اما بیایید یک لحظه از سطح کارخانه فاصله بگیریم و به تصویر بزرگ‌تر نگاه کنیم.یک سوال بنیادین در اقتصاد وجود دارد که قرن‌ها ذهن بشر را درگیر کرده است: «آیا رشد اقتصادی در یک سیاره با منابع محدود، روزی متوقف خواهد شد؟»